- Posts tagged facebook
- Explore facebook on posterous
Masum değiliz hiçbirimiz
Yeni Medya, sonu gelmeyen kişisel bilgi ve mahremiyet ihlalleriyle bindiği dalı kesiyor!
Sosyal Medya camiası, geçtiğimiz hafta içinde yine ve yeni bir ihlal skandalı ile çalkalandı. Skandalın başrolünde ise, sadece akıllı cep telefonları üzerinden hizmet veren ve kendini ‘yakın arkadaşlar arası paylaşımların yer aldığı özel sosyal medya’ olarak konumlayan Path.com vardı. Yenilediği şık arayüz tasarımının da yardımıyla son 2-3 ay içinde 2 milyon kullanıcıya ulaşan hizmet, meğer bu abonelerin telefon rehberlerini kendi veritabanlarına kaydetmekteymiş. Arun Thampi adlı bir hacker tarafından farkedilip ortaya çıkartılan bu skandal sonrası bir açıklama yapan Path’in patronu Dave Morin, ‘aslında bu işlemi Instagram, Foursquare ve Facebook gibi hizmetlerin de yaptığını, kendi amaçlarının ise ‘her üyesinin kişisel telefon rehberindeki diğer Path üyelerini saptamak’ olduğunu söyleyerek kamuoyundan özür diledi. Geliştirdikleri yeni güncellemede bu kayıt işlemini artık kullanıcının izniyle yapacaklarını söyleyen Path (bendenizin de dahil olduğu) aboneleri nezdinde ne kadar inandırıcı oldu ya da daha önce neden böyle bir izin prosedürü yoktu bilemiyoruz ama bildiğimiz bunun kullanıcıların mahremiyetini ihlal eden ne ilk ne de son olay olduğu.
Geçtiğimiz Nisan ayında ABDli iki bilişim uzmanı, iPhone ve iPad cihazları üzerinde kullanıcıların konum bilgilerini kesintisiz kaydeden Apple firmasının gizli bir yazılımını tespit etti. Yazılım, herhangi bir kullanıcı telefonu kullanmaya başladığı andan itibaren onun ne zaman nereye gittiği, nerelerde ne kadar süreyle kaldığı ve günlük yaşamında hangi rotaları kullandığı gibi tüm veriyi kaydediyordu. ABD kamuoyunda ‘Locationgate’ olarak anılan bu skandala Sivil Toplum Kuruluşları ile Senato temsilcilerinin verdikleri tepkiler sonucunda Apple, bu yazılımı kaldırarak elde edilen tüm veriyi de sileceğini, bu tip bir yazılım geliştirme konusunda gelecek için bir planları olmadığını ve yapacakları her türlü işlem için kullanıcının iznini alacaklarını taahhüt eden bir açıklamayla olayı büyümeden sonlandırdı. Tabii bunlara Google’ın kendi hizmetlerinde kullanıcıdan izinsiz kaydettiği veriler, Maps hizmeti altında piyasaya sürdüğü Street View adlı hizmetin neden olduğu mahremiyet ihlalleri, Facebook’un sürekli değişen mahremiyet ayarları yüzünden kullanıcıların sadece yakın çevreleriyle paylaştıklarını düşündükleri bilgilerin aslında çok daha geniş bir çevre tarafından görülmesi ve şirketin hiç bir veriyi silmemesi gibi vakalar da eklendiğinde, sürekli sansür, SOPA, PİPA gibi otoriter yaklaşımlardan şikayet eden Yeni Medya oyuncularının da aslında o kadar masumane eylemler içinde olmadıkları ortaya çıkıyor.
Kullanıcı bilgilerinin mahremiyeti, bu yeni iletişim ortamının ortaya çıkışından bugüne en çok tartışılan konuların başında geliyor ve geleneksel medya oyuncularının ‘internet bir iftira ve ahlaksızlık yuvası’ şeklinde yönelttiği eleştirilere de temel oluşturuyor. İşin ilginci Yeni Medya devlerinın bu konuda çok daha hassas davranması gerekirken tam tersine kullanıcıyla girdikleri güvene dayalı ilişkileri kendi çıkarlarına suistimal edecek örneklerin daha da arttığını gözlemliyoruz. Aslında bu durumun kullanıcının onlara olan güvenini azalttığının ve uzun vadede de Yeni Medya’ya en çok zararı yine kendilerinin verdiğini ne zaman idrak edecekler, bilinmez! Üstelik tüm bunların üzerine kullanıcılara ‘mahremiyetlerini taahhüt edecekleri’ vaadiyle öyle akıllara zarar sözleşmeler hazırlıyorlar ki, bu uzun metinleri okuyan az sayıda kullanıcı bile bu tip kurnazlıkların şifresini hemen çözüp afişe ediyor ve güven daha da azalıyor. Peki ne yapacağız? İnternetten, mobil iletişimden vazgeçemeyeceğimize göre tüketici olarak haklarımızı savunacağız. Bunu yaparken de ABD’deki EPIC (Electronic Privacy Information Center), EFF (Electronic Frontier Foundation) tarzı Yeni Medya'daki tüketici ihlallerine odaklı sivil toplum kuruluşları kuracağız ve bu tip ihlaller karşısında haklarımızı arayacağız. Gerekirse bu firmalarla hukuksal yollardan ve sosyal medya üzerinden mücadele edeceğiz.
Kullanıcı bilgilerinin mahremiyeti, bu yeni iletişim ortamının ortaya çıkışından bugüne en çok tartışılan konuların başında geliyor ve geleneksel medya oyuncularının ‘internet bir iftira ve ahlaksızlık yuvası’ şeklinde yönelttiği eleştirilere de temel oluşturuyor. İşin ilginci Yeni Medya devlerinın bu konuda çok daha hassas davranması gerekirken tam tersine kullanıcıyla girdikleri güvene dayalı ilişkileri kendi çıkarlarına suistimal edecek örneklerin daha da arttığını gözlemliyoruz. Aslında bu durumun kullanıcının onlara olan güvenini azalttığının ve uzun vadede de Yeni Medya’ya en çok zararı yine kendilerinin verdiğini ne zaman idrak edecekler, bilinmez! Üstelik tüm bunların üzerine kullanıcılara ‘mahremiyetlerini taahhüt edecekleri’ vaadiyle öyle akıllara zarar sözleşmeler hazırlıyorlar ki, bu uzun metinleri okuyan az sayıda kullanıcı bile bu tip kurnazlıkların şifresini hemen çözüp afişe ediyor ve güven daha da azalıyor. Peki ne yapacağız? İnternetten, mobil iletişimden vazgeçemeyeceğimize göre tüketici olarak haklarımızı savunacağız. Bunu yaparken de ABD’deki EPIC (Electronic Privacy Information Center), EFF (Electronic Frontier Foundation) tarzı Yeni Medya'daki tüketici ihlallerine odaklı sivil toplum kuruluşları kuracağız ve bu tip ihlaller karşısında haklarımızı arayacağız. Gerekirse bu firmalarla hukuksal yollardan ve sosyal medya üzerinden mücadele edeceğiz.
Tabii böylesi geniş cepheli bir mücadelede bu tip firmaların suistimallerini açığa çıkartabilecek deneyim ve donanımda insanlara ihtiyacımız olacak. Yukarıdaki örneklerde de tasvir ettiğim gibi bu karmaşık sorumluluğun üstesinden gelebilecek insanlara hacker deniyor. Ve hackerlar aslında herhangi bir sistem ya da teknolojiyi onu ilerletmek ve kötü kullanımdan arındırmak adına eleştirel bir gözle inceleyip geliştiren kişilere denir. Elbette onların da içinde bu birikimi iyi veya kötü kullananlar var. Ancak büyük çoğunluğu gazete-TVlerde umacı gibi tanıtılanların aksine dünyanın ilerlemesine büyük katkıda bulunuyorlar ve mahremiyetimizi korumamız için en çok onları doğru anlamaya ve yardımlarına ihtiyacımız var.
İnternet Ekonomisinin Yeni Milyarderleri
Dünyanın en kalabalık sanal platformu Facebook, İnternet tarihinin en büyük halka arzını yapmaya hazırlanıyor!
Finans dünyasının birkaç yıldan beri yolunu gözlediği şirket, nihayet geçen çarşamba ABD Sermaye Piyasası Düzenleme Kurulu SEC’in kapısını çaldı ve gerekli dökümanları teslim ederek 2012’nin en heyecan verici halka arz sürecini başlattı. İşte o andan itibaren küresel finans çevrelerinin bir numaralı gündemi Facebook oldu ve şirketle ilgili çok yönlü ve spekülatif bilgi bombardımanı başladı.Bahar aylarında (büyük olasılıkla Nisan gibi) yapılması planlanan halka arzın sonucunda şirket, piyasadan 5 Milyar dolar nakit sağlamanın yanısıra 100 Milyar dolarlık piyasa değerine ulaşmış olacak. Bu bereketli süreç, şirketi sekiz yıl önce kuran en büyük hissedar Mark Zuckerberg’in servetini 12 milyar dolara yükseltmekle kalmayacak, Facebook çalışanlarını dolar milyoneri ve aralarında U2’nun solisti Bono’nun bulunduğu bir grup erken dönem yatırımcıyı da dolar milyarderi yapacak. California Valiliği bile, vergilerle 9.2 milyar dolara ulaşacak bütçe açığını bu yeni Facebook zenginlerinin halka arz sonrası ödeyeceği toplamı yüz milyonlarca doları bulacak vergileriyle kapatmak için şimdiden kolları sıvamış durumda. Dünyanın dört bir yanından çok sayıda yatırımcı ise, tüm bu gelişmeleri yakından izleyerek halka arza ilişkin bir yaklaşım geliştirme çabası içinde. Peki Facebook hisseleri almalı mı, almamalı mı? Bu sorunun yanıtını bulabilmek için şirketin içinde bulunduğu ortamı ve dinamiklerini iyi analiz etmek gerekiyor. Ancak bunu Sanayii Çağı’nın bol rakamlı (çoğu zaman da analitik değil palavra olan) projeksiyonlarıyla değil bu yeni çağın sosyal ve girişimcilik ruhuna uygun vizyoner perspektifiyle değerlendirmek daha anlamlı. Facebook’u uzun zamandır takip eden ve halka arza ilişkin ilginç değerlendirmelerde bulunan Time.com’dan Sam Gustin, şirketin (Google, Yahoo gibi İnternetin ilk döneminde yıldızı parlayan rakiplerinden farklı olarak) geliştirdiği kullanımı kolay platform ile, insanların birbirlerine zaman-mekan sınırlaması olmaksızın bağlanabildiği ve bilgi, duygu ve düşüncelerini paylaşmalarına olanak tanıyan yeni bir medya oluşturduğunu belirtiyor. Gustin, şirketin başarısının altında, demokratik, meritokratik ve her türlü paylaşımı süratle yayabilen yapıdaki bu sosyal etkileşim platformu sayesinde, insanların daha açık, şeffaf ve birbirine bağlanabilir (connected) hale gelmesini gösteriyor.
Kimi çekincelerim olsa da temelde yazarın görüşlerine katılıyorum. Her ne kadar sansür, mahremiyet ve gizlilik ihlalleri konusunda ciddi bir sabıkası olsa da bu, Facebook’un insanlığı internetin ikinci aşaması olan sosyal medya dönemine sürükleyen şirket olduğu gerçeğini değiştirmez. Halihazırdaki 845 milyon aylık ve 432 milyon günlük aktif abone sayıları ve 3.8 Milyar dolar 2011 yılı geliri de bunu kanıtlıyor. İki-üç istisna dışında bu yeni iletişim ortamında faaliyet gösteren hiç bir şirketin henüz rüyasında bile göremediği rakamlar bunlar. Zaten Zuckerberg de, halka arz talebi için SEC'e yazdığı mektupta bu dönemin daha başında olduklarını ve alınacak çok yol ve değerlendirilecek pek çok fırsat olduğunu söylüyor. Facebook’u diğer tüm rakiplerinden farklı kılan ise, bu çok bilinmeyenli yolu girişimci bir ruhla keşfetmeye çalışmaları ve yaptıkları keşiflerle platformlarını sürekli yenileyerek doğru yönde hızla ilerlemeleri. Geçen aylardaki F8 etkinliğinde duyurdukları yeniliklerle ‘yetişti, yetişiyor!’ denilen Google+ ile arayı ciddi biçimde açmaları bunun en iyi örneklerinden. Daha piyasaya tam olarak sürmedikleri sosyal arama, Facebook Credits, vd. bir çok yeniliğin ve en önemlisi uygulama geliştiriciler açısından cazip eko sisteminin de bu rekabette onlara anlamlı avantajlar sağlayacağı da aşikar. Sonuç olarak Facebook halka arzının, bu yıla damgasını vuracak bir finansal gelişme olacağı kesin. Şirketin gelecekte hangi noktaya geleceğini şimdiden bilmek imkansız ama merak edenler şu örneğe bakarak bir kıyaslama yapabilir; Bundan 8 yıl önce sadece bir arama motoru ve test aşamasında bir e-posta servisi olan Google, 23 Milyar dolar pazar değeri ile halka arz edildi. Peki bugünkü değerinin ne kadar olduğunu biliyor musunuz?
Birilerinin canı SOPA istiyor
ABD’de ‘telif ihlallerini önlemek’ amacıyla Kongre’nin gündemine alınan yasa tasarıları, internet kuşağını ayağa kaldırdı!
Bu hafta bir dizi toplantı ve konferans için geldiğim New York’un Manhattan bölgesinde gezinirken bir kaç yüz kişilik bir gösterici grubuna rastladık. Uzaktan ‘Wall Street’i işgal et!’ protestocuları olduğunu düşündüğüm gruba yaklaşıp pankartlara bakınca farklı bir durumla karşılaştım ve günün anlam ve önemini bir kez daha hatırlayıverdim; 18 Ocak Çarşamba yani ABD Kongresi’nde ‘internetteki telif ihlallerini önlemek’ amacıyla gündeme alınan SOPA (Stop Online Piracy Act) yasa tasarısını protesto günü!
Kalabalığın ses uyumuna aldırmaksızın haykırmaya çalıştığı ‘Sansür değil inovasyon istiyoruz!’ gibi sloganlar, cadde ahalisi tarafından farklı duygularla karşılandı. Her ne kadar etraftaki akranları sempatiyle baksa da yaşı ortanın üzerinde olanlardan kimisinin yüzünde şaşkınlık ve yer yer öfke vardı. Peki zamanlarının çoğunu internette geçirdiğini ve hayatların sokağa çıkıp slogan atmamış olduklarını tahmin ettiğim bu genç insanların derdi neydi?
ABD film ve müzik endüstrisinin ‘büyük maddi kayıp’ iddiasıyla yıllardır sürdürdüğü siyasi lobi faaliyetlerinin sonucunda geçtiğimiz aylarda ABD Kongresi’de gündeme alınan SOPA tasarısı yasalaşırsa, şuradaki videodan görsel olarak da izleyebileceğiniz gibi ABD Hükümeti;
ABD film ve müzik endüstrisinin ‘büyük maddi kayıp’ iddiasıyla yıllardır sürdürdüğü siyasi lobi faaliyetlerinin sonucunda geçtiğimiz aylarda ABD Kongresi’de gündeme alınan SOPA tasarısı yasalaşırsa, şuradaki videodan görsel olarak da izleyebileceğiniz gibi ABD Hükümeti;
1) ABDli bir firmanın hak sahibi olduğu bir içeriğe ilişkin ‘telif ihlali’ yaptığı kuşkusu olan yurt içi ya da yurt dışı kaynaklı internet sitelerinin alan adlarını kullanmalarını engelleyebilecek,
2) ABD orijinli arama motoru, sosyal medya, wiki ya da blog platformlarında bu ‘korsan’ siteye herhangi bir şekilde link verilmişse onlar hakkında ‘telif ihlaline yardımcı olmaktan’ yasal soruşturma başlatıp dava açtırabilecek,
3) Söz konusu sitelerin ABD kaynaklı tüm kredi kartı, bağış ve finansal kuruluşlar üzerinden yaptığı para akışını kestirebilecek,
4) Bu sitelerden ‘korsan’ içerik indirenlere de 5 yıla kadar hapis cezası verilebilecek.Eğer ‘korsan’ site bütün bunlara karşın hala başka alan adlarıyla faaliyetini sürdürmeye devam ederse , bu sefer de yine Kongre’de yasalaşmayı bekleyen başka bir madde ile sitenin IP adresini (Internet numarası) bloklayacak yeni bir düzenleme olan PIPA (Protect IP Act) ile işi tamamen bitirilecek.
İşte bu ölçüsüzlük nedeniyle 18 Ocak günü Google, Wikipedia, Wordpress ve Blogspot tasarıyı protesto için sitelerini kapattı ya da sanal eylemler yaptı. Facebook’un kurucusu Mark Zuckerberg’in ‘Biz artık internetin karşısında değil yanında yönetimler istiyoruz!’ konulu mesajına (bu yazının yazıldığı an itibarıyla) Facebook’ta 500.000 kişi tarafından destek verildi ve 100.000 yakın kişi tarafından paylaşıldı. Bunun da ötesinde, özellikle Google ve Wikipedia'nın öncülük ettiği kampanyaların sonucunda gençlerin öfkesi konuyu tek taraflı dinleyerek tamamen eğlence endüstrisinin haklarından yana bir tasarı hazırlayan Kongre üyelerine yöneldi. Bunun sonucunda bazı üyeler tasarıdan imzalarını çekti. Obama’nın sözcüsü de yasayı değerlendimeye aldıklarını ve internet özgürlüklerini kısıtlayacak hiç bir yasaya onay vermeyeceklerini açıkladı.Dijital dünyanın fırsatlarından yararlanarak kendi içeriklerini bu yeni dünyada nasıl satacağını araştırmak ve interneti anlayarak genç kuşağı bilinçli kullanıma yöneltmek yerine ihtişamlı hayatım sürsün kaygısıyla sansüre sarılanlara yeni kuşak giderek daha fazla direnmeye başlıyor. Bundan sonraki her adımın daha fazla tepkiyle karşılaşacağını kimse aklından çıkartmasın.
Zaten yasada adı yazılmasa da ‘korsan’ sözcüğüyle kastedilen The Pirate Bay sitesi hemen bir açıklama yaparak ‘Bizi Suudi Arabistan ve İran’daki sansür bile durduramadı. ABD de benzeri kaderi yaşayacak. Sorununuzun çözümü İnternetlerin özgür bırakılmasında!’ şeklinde bir açıklamaya ile meydan okumayı sürdürdü. Protesto günü boyunca konu ABD medyasında epey geniş yer aldı ancak onların da büyük bir kısmı yasa tasarısına destek veren medya grupları olmalarına karşın (belki izleyici tepkilerinden çekindikleri için) olayı her iki yönüyle de işlemeye çalıştılar. Genel tema; SOPA'nın Google'ın başını çektiği Yeni Medya'nın Hollywood ve Rupert Murdoch ile sembolize edilen Geleneksel Medya ile karşı karşıya getirdiği şeklinde idi. Gün boyunca medyada izlediğim en ilginç anektod ise Bloomberg TV’nin teknoloji editörü ile tasarıya destek veren Hollywood şirketlerinin temsilcisi Avukat Miles Feldman arasında geçti; Editör, avukata şu soruyu sordu: ‘ Şimdi bir internet kullanıcısı Micheal Jackson’un şarkısını indirirse 5 yıl hapis yatacak ama onun öldürmekle suçlanan doktoruna verilecek ceza en çok 4 yıl. Bunu nasıl açıklıyorsunuz?’ Soruya Feldman: 'Evet, aslında burada biraz ölçüsüz olmuş ancak maddi kayıplarımız da büyük!' mealinde bir yanıt vermeye çalıştı ama izleyenleri pek de tatmin etmedi doğrusu.Evet, bu soruya Hollywood ve geleneksel medya erbabının yanıtlarını bizler de merak ediyoruz! Ama lütfen şu aşağıdaki gibi komik reklam ve sloganlarla ya da şöyle tepeden bakan mal sahibi tavırlarıyla değil; karşısındakini anlamaya ve izleyicisi olan o kitleyle kucaklaşmaya çalışan iki paydaş gibi lütfen!
Facebook hayatınıza talip oluyor!
Rakipleri ‘geçtik, geçiyoruz’ derken, dünyanın en büyük sosyal medya platformu açıkladığı yeniliklerle level atladı!
22 Eylül Perşembe günü Türkiye dahil dünyanın dört bir yanından 100 binin üzerinde online insanın gözü kulağı tek bir kişiye kilitlenmişti; Mark Zuckerberg! 14 Mart 1984 doğumlu bu gencin, kendi arzu ve ihtiyaçları doğrultusunda geliştirdiği Facebook, bugün itibarıyla 800 milyon kullanıcı ile dünyanın en kalabalık sosyal medya platformu haline geldi ve şirketin piyasa değeri de 80 milyar dolara yükseldi. Aslına bakarsanız Eylül başında gelen bu olumlu finansal haberler, son aylarda özellikle en büyük rakibinin piyasaya sürdüğü Google+ servisinin yükselişi nedeniyle strese giren firma yöneticilerini bir parça olsun rahatlatmıştı. Ancak asıl büyük hamle için tüm Facebook camiası 22 Eylül günü Zuckerberg’in Facebook F8 etkinliğinde sahneyi aldığı o ana konsantre olmuştu. Zuck, konuşmasına her zamanki rahat tavırlarıyla kısa bir giriş yaparak başladı ve hemen ardınan Facebook’un uzun zamandır üzerinde çalıştığı yeni servisini açıkladı; Timeline yani Zaman Tüneli. Büyüklerimizin günlük defterleri ve fotograf albümleri sayesinde yarım yamalak becerebildikleri ‘geçmişi anımsama’ eylemini, 21. Yüzyılın dijital yazı, fotograf, müzik, film, haber ve hatta lokasyon gibi sayısal araçlarıyla neredeyse her eyleminizi anı olarak kaydedilebilir hale getiriyor ve bunları kronolojik bir arayüzle size sergiliyor Facebook. İşte o anda, geçtiğimiz haftalarda zırt-pırt değişen sayfa ve yenilikleriyle kullanıcıları canından bezdiren platformun tüm olumsuzluklarını unutup, o sayfaların müthiş görselliğinin büyüsüne kapılıyor insan.
Open Graph özelliğinin ilk kullanımı geçen yıl ‘beğen’ butonu olarak ortaya çıkmış ve Facebook’un internetin en ücra köşelerine yayılmasını sağlamıştı. Open Graph şimdi bunu bir adım daha öteye götürüyor ve Facebook hizmetlerinde beğen sözcüğü dışında yerine aklınızdan geçen sözcüğü hatta cümleyi tanımlamanıza olanak sağlıyor. Böylelikle örneğin; müzik için ‘çal’, film için ‘oynat’ ve hatta beğenmediğiniz bir dizi için ‘berbat’ butonları hazırlayıp internetin hemen her yerine beğen butonu gibi basit bir biçimde yerleştirebiliyorsunuz. İnsanların internet üzerinde duygu ve düşüncelerini daha rahat ifade etmesine olanak tanıyan bu butonlar bile başlı başına bir devrim.
Ancak Facebook, tam bu noktadan sonra, kullanıcıların tüm bu özellikleri yazı, ses, haber, müzik, film, dizi gibi içerikler üzerinde kullanabilecekleri zengin uygulamaların demosuyla bizleri yine şaşkınlığa sürüklüyor. Guardian, Netflix, Spotify, Hulu ve yüzlerce içerik firmasının uygulamaları üzerinden insanların nasıl sosyalleşeceklerini anlatıyor. Örneğin: Sağ üst köşede yeni açılan pencerede bir arkadaşınızın müzik dinlediğini gördüğünüzde yapmanız gereken o cümleye tıklamak ve müziği dinlemek. Beğenirseniz bunu arkadaşınızla paylaşmanız hatta sohbet etmeniz bile mümkün.
Özetle Facebook, yaptığı bu atakla rakiplerinden ciddi biçimde ileri fırlamış hatta internette yeni bir dönem başlatmış durumda. Kişisel kanaatim onu durduracak şey, ne Google ne de Twitter; sadece ama sadece internet kullanıcılarının, onlardan hayatlarının her anını talep eden Facebook ile bir ömrü paylaşıp paylaşmayacaklarına ilişkin iradeleri!
Aksi takdirde internet=facebook dönemine doğru hızla yol alacağız!
Yeni Başlayanlar için Sosyal Medya
Birey olarak hangi sosyal medyayı nasıl kullanmalıyız? İşte sanal yaşamı kolaylaştıracak kimi ipuçları...
Yeryüzünde 1 milyarı aşkın internet kullanıcısının, her türlü duygu ve düşüncelerini yazı, ses, resim veya video şeklinde paylaşabildiği, ortak paydaları olan kişilerin çeşitli grupların çatısı altında buluşabildiği, beraber oyun oynadığı ve müzik dinlediği sosyal medya insanların adeta paralel bir yaşam alanı haline geldi.
Görselin alındığı blog için tıklayın.
Facebook’ta gerçek kimliğimizle zaman-mekan sınırlaması olmaksızın oluşturduğumuz çevre ile mesajlaşama, yazı, müzik ile video paylaşımları ve oyun üzerinden sosyalleşebiliyor,
Blogger , WordPress ya da hafif.org'da duygu ve düşüncelerimizi sanal bir günlüğe döküyor ve okurlarla paylaşıyor,
Twitter’da beğendiğimiz insanların paylaşımlarını takip edebiliyor ve onlarla kimi zaman birebir etkileşimde bulunuyor,
Youtube, Vidivodo ve Vimeo'da beğendiğimiz ya da kurguladığımız videoları paylaşıyor, izliyor ya da beğeniyor,
FriendFeed’de çeşitli paylaşımlar çerçevesinde tanıdık-tanımadık herkesle tartışmalar yapabiliyor,
Flickr, Tumblr ve Instagram’da fotograflarımızı paylaşabiliyor ve bunlara ilişkin beğeni ve yorumları alabiliyor,
Foursquare'de gittiğimiz mekanlarda 'şu anda buradayım' diyebiliyor ve bu mekanlar ilişkin değerlendirmeleri okuyabiliyor ve paylaşabiliyor,
Last.Fm ve FFtunes'da beğendiğimiz müzikleri dinliyor ve müzik listemizi arkadaşlarımızla paylaşabiliyor,
ve nihayet LinkedIn’de iş çevremizden oluşturduğumuz kişisel ağımızda işle ilgili paylaşımlarda bulunuyor, özgeçmişlerimizi güncelliyor ve bu ağ üzerinden iş veya eleman arıyoruz.
Önümüzdeki seçeneklere her geçen gün eklenen ve eklenecek yenileri ile birlikte internet kullanıcılarının da kafası giderek karışmaya başladı ve ¨Bu kadar çok sosyal medya servisine üye olmak zorunda mıyım?¨, ¨Hangi sosyal medyayı nasıl kullanmalıyım?¨ gibi sorular zihinleri bulandırmaya başladı. Bu ve benzeri hususlara ışık tutmak amacıyla kendi gözlemlerim ve iletişimde bulunduğum kişilerin deneyimlerinden yola çıkarak minik bir değerlendirme hazırlamaya çalıştım.
Facebook, LinkedIn, FourSquare gibi sosyal medya servislerinde kişisel sosyal ağ kurabilmenin yöntemi, ‘ağınıza dahil olacak ya da ağına dahil olacağınız kişiyle karşılıklı onaya dayalı bir mutabakat sağlanmasıdır’. Bunun işaret ettiği husus ise, paylaştığınız bilgilerin mahremiyeti açısından bu tür sosyal ağlara tanımadığınız kişileri dahil etmemeniz gerektiğidir.
Ancak Twitter, FriendFeed, Tumblr, Flickr gibi sosyal ağlarda karşılıklı mutabakat değil takip mantığı geçerlidir. Yani siz istediğiniz kişiyi sosyal izleme ağınıza alıp paylaşımlarını takip edebilirsiniz ancak onun da sizi izlemesine gerek yoktur.
Her ne kadar sosyal medya platformları çeşitli mahremiyet kademeleri olanağı sunuyorsa da, kullanıcıların çoğu bundan habersiz olduğu ve bu ayarlama belli bir bilgi ve beceri gerektirdiği için bu kurala uyulması mahremiyetiniz açısından önemlidir. Bu biraz da, sosyal medyayı nasıl gördüğünüzle ilgilidir. Eğer eviniz olarak görüyorsanız, evinize kimleri çağırıyorsanız sosyal medya ağınıza onları dahil edin. Ancak sosyal medya sizin için yaşadığınız şehir ya da ülke anlamına geliyorsa, o zaman paylaşımlarınızı ve sosyalliğinizi buna göre esnekleştirin. Yine de sokakta tanımadığınız ya da yeni tanıştığınız kişilerle nasıl bir tavırla iletişiyorsanız burada da benzer bir yaklaşım sergileyin. Ayrıca sanal ortamda insanların fiziksel ortamdan farklı olarak kendilerini her türlü kılığa sokabildiklerini unutmayın ve güvenliğinizi buna göre ayarlayın.
Sonuç olarak sosyal medya, kişinin kendi sosyalleşme ihtiyaçları doğrultusunda şekillendirmesi gereken kişisel bir ağ. Sizler de bu ihtiyaçlarınıza bakın ve hangi sosyal medyanın sizin için ne anlama geldiğini analiz edin ve her sosyal medyadaki davranış biçiminizi buna göre konumlandırın. Bunlara dikkat ettikten sonra gerisi, bu yüz milyonlarca kişi arasından dünyanın öbür ucunda bile olsa eski-yeni arkadaşlarınızı bulmak, onlarla birebir haberleşmek ve karşılıklı acı-tatlı paylaşımda bulunmak, birbirinize sanal hediyeler göndermek, birlikte oyunlar oynamak, kısacası sosyal etkileşimden keyif almaktır:)
Şu İnternet olmasa ne güzel yönetirdim medyayı
Hareket alanları giderek daralan medya patronları yakında böyle laflar ederse şaşırmamak lazım.
Reklamverenlerin internet ve mobil mecralara ayırdığı bütçeler arttıkça reyting, tiraj ve gelirlerindeki düşüş trendi giderek belirginleşen gazete ve televizyonlar, ‘çareyi’ internetin olumsuz yönlerini öne çıkaran haberler yapmakta buluyorlar galiba. ¨Facebook Cinayeti¨ ya da ¨Sanal Tuzak¨ gibi interneti olayın aracı değil de odağı olarak konumlayan manşetler sayesinde internet için ‘genç kuşağın uzak tutulması gereken bir bataklık’ şeklinde bir kamuoyu algısı oluşuyorsa, bunda geleneksel medyanın büyük payı var. Sanki cinayetler Facebook üzerinde işleniyor ya da tuzaklar gerçek dünyada değil de sadece sanal dünyada kuruluyor. Amaç, sadece kötüleme olduğundan ortada ne bir çözüm önerisi var ne de internetin olumlu yönlerini gösterme çabası. Halbuki ne kadar kötülenirse kötülensin, insanların internetten vazgeçebilecekleri zamanları geçtik artık. Peki gazete ve TVler yakın gelecekte ağırlıkla varlıklarını sürdürecekleri bu mecrayı bu kadar olumsuzlamakla bindikleri dalı kesmiyorlar mı? Ne gam, nasıl olsa vizyonları tepedeki yöneticilerinin kariyer ömrüyle sınırlı! Diğerleri mi? Banu Güven, Can Dündar, vb. durumdaki birçok medya ‘yıldızı’ interneti işsiz kaldıklarında geçici bir süre için varlıklarını sürdürecekleri bir yer olarak görüyorlar. Çok eleştirmeme karşın başta Cüneyt Özdemir olmak üzere bu mecranın ruhunu algılayan bir kaç kişi dışında geleneksel medyadaki herkesin arzusu, kendi meslek yaşamları boyunca ‘mevcut düzenin bozulmadan gitmesi’ yönünde. Twitter’da yüzbini aşkın takipçisi ile adeta başlıbaşına bir gazete tirajı yakalayan Ece Temelkuran bile sosyal medyayı ‘ergen muhabbetlerinin yapıldığı yer’ olarak tanımladıktan sonra varın gerisini siz düşünün. Aslında Yeni Medya, özellikle yayıncılıktan farklı işlerle uğraştıkları işler yüzünden eleştirilen medya patronları için fırsatların dolu. Üretilen içeriğin çok fazla farklılaştırılmadan cep telefonu, bilgisayar gibi ekranların tümüne ışık hızıyla gönderilmesini ve milyonların dolaşımına açılmasını sağlayan bir ortam. Geleneksel medyanın bu noktada bir türlü aklının kesmediği husus, buradan nasıl para kazanılacağı. Tek bildikleri ve interneti kötülemek pahasına ısrar ettikleri model ise, ürettikleri içeriği satmak ve reklamdan para kazanmak. Oysa internette, özellikle sosyal medya üzerinde bambaşka bir medya kimliği şekillenmekte. İnsanların etkileşimde bulunabilecekleri sanal meydanlarda bir araya gelme arzusundalar artık. Bu bakımdan üretilen bir içeriğin tek başına okunması, dinlemesi ya da izlenmesi eski önemini yitirmekte. Üretilen içerik ücretsiz ve serbestçe paylaşılabilmeli ve bu sanal meydanlarda binler, onbinler hatta milyonların gündemine girebilmeli. Bu ortamlarda içerik paylaşımının ötesinde müzik de dinlenebiliyor, oyun da oynanabiliyor. Kısacası sanal bir dünya artık bu tip noktalar. Yeni Medyada halihazırda geliştirilen iş modellerinde bu tip sanal paylaşım noktaları aynı zamanda birer reklam mecrası hatta reklamın ötesinde paylaşımlara uygun temalarda ürün ve hizmetlerin satıldığı sanal mağazalar olarak konumlanıyor. Sosyal Alışveriş adı verilen bu yeni kavramda, arkadaş paylaşımı ve önerisi ana motivatör. Bu sanal ortamın Facebook Credits gibi sanal para birimleri bile oluşmaya başladı. Bu noktadan itibaren artık sadece yayıncılık mecrasından değil yayıncılığı da içine alan bir sosyal bilgi ve eğlence platformundan söz etmek daha anlamlı. ‘Facebook varken böyle bir platform kurulabilir mi?’ endişesindeki geleneksel medya erbabına öncelikle internette Sanalika ve Mynet sözcüklerini aratmalarını ya da çocuklarına bu iki sözcüğü sormalarını öneririm! Sonuçta Yeni Medya, içinde yayıncılık, oyun, müzik, sinema, alışveriş gibi bileşenleri olan bir sosyal platform olma yolunda. Eski patronların kafasındaki ise 'baki kalan bu kubbede bir hoş sada'!Google'ın artısı eksisi
Wave, Buzz gibi başarısız denemelerin ardından Google'ın yeni sosyal medya hizmeti piyasada; Google+
Geçtiğimiz hafta sosyal medyada herkes tatlı bir telaş içinde dünya arama motoru devinin yeni sosyal medya platformu Google+ için giriş davetiyesi arıyordu. Bulanlar bulamayanları davet etti ve sosyal medyanın Google+ ile imtihanı başladı. Gerek kendi kişisel izlenimlerim gerekse sosyal medya kullanıcılarının görüş ve yorumları toparlarsak, Google+ potansiyel vaat eden bir sosyal medya platformu ancak önünde kat etmesi gereken epey uzun bir yol var. Web2.0 dönemi başladığından beri bir sosyal medya platformu yaratmaya çalışan Google, anlaşılan son bir kaç yılda piyasaya sürdüğü Buzz, Wave gibi başarısız denemelerin hatalarını iyi analiz etmiş. Tüm bu deneyimlerden süzülerek ortaya çıkarılan Google+, öncelikle son derece sade ve kullanışlı bir arayüze sahip. Duygu ve düşüncelerinizi yazı, resim ve video formatlarında paylaşabiliyor, kolaylıkla arkadaş ekleyebiliyor ve hatta arkadaşlarınızı Google tarafından tasarlanmış çemberler vasıtasıyla çeşitli gruplara ayırabiliyorsunuz. Bu sayede kullanıcılara her hareketlerinin herkes tarafından görülebildiği yekpare bir kişisel sosyal ağ yerine her birinde farklı paylaşımlarda yapılabilecek şekilde yalıtılmış segmente arkadaş gruplarından oluşan tematik sosyal ağlar sunuluyor. Ayrıca arkadaşlarınızla tek tek ya da grup halinde sohbet etme ve video sohbet/konferans yapabilme olanağı da tanınmış. Kuşkusuz Google, + servisiyle önemli bir aşama kaydettiğini kanıtladı. Ancak geldiği bu noktayı Twitter, Facebook gibi bu alandaki rakipleri çoktan geride bıraktı ve üzerine çok daha fazlasını katarak daha da ileri bir noktaya gittiler. Örneğin Facebook platformu üzerinde halihazırda 3. parti şirketler tarafından işletilen yüzbinlerce uygulamadan oluşan zengin portföye Google'ın ulaşması zor. Ya da duygu ve düşüncelerini anonim ya da rumuzlu bir Twitter hesabı üzerinden kısaca paylaşan insanlar, GMail kullanmanın zorunlu olduğu gerçek kimliğe dayalı bir hesabı ne kadar kabullenebilecekler? Buna bir de Buzz'dan kalma mahremiyet ihlalerinin yarattığı güvensizlik ve kullanıcıların yerleşik sosyal medya kullanım alışkanlıklarını eklersek, Google'ın işinin çok ama çok zor olduğunu kolaylıkla görebiliriz. Tabii Google+ ekibinin tüm bu olumsuzluklara azimle direnecek şekilde bir hazırlık yaptığı da söylenebilir. Servisi Google+ projesi olarak (uzun soluklu bir proje algısı yaratacak biçimde) lanse etmeleri, ilk aşamada küçük bir kitleye beta olarak açmaları ve bu öncü kitlenin görüş ve yorumlarını alabilmek için kullanışlı geri bildirim ekranları geliştirmeleri de bunun kanıtları. Kanımca Google'ı sosyal medyada var olma mücadelesinde avantajlı kılacak kritik bir kaç faktör var. Bunların başında MSN, Facebook, Twitter, FriendFeed gibi sosyal ağ platformlarının popüler özelliklerinden kullanışlı ve seçkin bir toparlama yapılmış olması geliyor. Google+ bu toparlamanın üzerine oyun, müzik gibi bir kaç önemli unsuru dahil edip sistemin teknik stabilitesini de sağladığında kullanıcının diğer sosyal medyalardan çıkıp gelmesi için yeterli bir caziba yaratabilir. Bu bağlamda halihazırdaki kullanıcıların mevcut alışkanlıklarını bozmayacak bir kullanıcı deneyimi ile diğer sosyal ağlardaki bilgi ve paylaşımların Google+'a entegrasyonu da , daha ileri ve önemli bir adım olabilir. Ancak asıl farklılık sanırım Google'ın GMail, Harita, Takvim, Youtube, Blogger gibi temel servislerinin Google+'a eklemlenmesiyle ortaya çıkacak. Tüm bunların üzerine bir de Google, kendisine mobil operatörlerle işbirliğinin yolunu açan Android işletim sistemi ile diğer sosyal medya platformlarının boş bıraktığı mobilite hizmetlerini etkin biçimde doldurabilirse sosyal medyayı bambaşka diyarlara götürebilir. Elbette bunların tümü birer olasılık. Sosyal medyanın tarihini beraber yaşayıp göreceğiz hatta hep beraber şekillendireceğiz!Turkcell'in gelecekteki rakibi Facebook mu?
Yeni Medya'nın hızlı gelişen rekabet arenasında bugünün dost-düşman tablosuna bakıp yarını kestirmek güç!
Bilgi, iletişim ve medya sektörleri arasındaki teknolojik yakınsama (convergence) ve bunun ortaya çıkarttığı yeni iş alanları sayesinde bir kaç sene önce birbirinin kuyusunu kazan şirketleri bugün can ciğer kuzu sarması görebilmek mümkün. Mesela Nokia ile Microsoft un mobil alandaki işbirliği :) Ya da yıllar boyu ‘ayrı dünyalarda yaşadıklarını’ düşünen şirketlerin yolları birden kesişiyor ve bir anda kendilerini boğaz boğaza rekabet halinde bulabiliyorlar. Örnek mi? 2000li yılların internet dünyasının üç yıldızından ikisi olan Google ve Facebook. Bir internet arama motoru firmasıyla bir sosyal medya platformunun yollarının kesişebileceğini, bu firmaların kendileri bile uzun zaman pek akıllarına getirmeden ayrı ayrı ve mutlu mesut bir hayat sürdüler. Ancak yakınsamanın ortaya çıkarttığı yeni bir kavram, internetin bu iki devini karşı karşıya getirdi.
Önümüzdeki dönemde kıyasıya rekabetin olacağı bu yeni sahnenin adı da, SOSYAL ARAMA! Sosyal arama kavramını basit bir örnekle anlatacak olursak, diyelim Adana’ya seyahate gittiniz ve kentin farklı bir lezzet durağını keşfetmek istiyorsunuz. Bunun için Google’dan ‘en lezzetli adana kebap nerede?’ şeklinde bir soruyla arama yapsanız bile Google’ın önünüze getireceği, kendi arama motorunun mantıksal ve sizin damak zevkinizden habersiz sıralanan bir listedir. Bundan tatmin olmadığınız zaman genellikle yaptığınız Adana’yı bilen bir-iki arkadaşınızı arayıp önerilerini almaktır. Arkadaşlarınız sizi iyi tanıyor ve damak tadınızı biliyorsa, önerilerini de ona göre yapacaktır. Tabii böyle bir arkadaşı bulmak her zaman mümkün olmayabilir:)
Son dönemde, yeni bir seçenek daha şekillenmekte: sosyal medyadaki kişisel ağlarınız üzerinden merak ettiğiniz soruyu sormak ve gelen önerileri toplayıp oradaki eğilime ya da kişilerin ikna gücüne göre bir karar vermek. İşte sosyal arama, tüm bu üç yolu harmanlayıp, “sorunuza sizin için en uygun yanıtı vermek” amacıyla hizmet verecek anlamsal (semantic) internet hizmetlerinin genel adı olacak.
Yakın gelecekte internetin en sık kullanılacak bu hizmet türü için gerekli olan unsurlar ise, Google benzeri bir algoritma ile çalışacak mantıksal arama motorları ve ona ruh kazandıracak sosyal medya platformları olacak; Yani Google ile Facebook’un birleştirilmiş hali! İşte bu iki firmanın rekabeti de burada ortaya çıkıyor.
Google bu tip bir sosyal arama için ihtiyacı olan kullanıcı bilgi ve davranış bilgilerini kendi kurmaya çalıştığı bir sosyal medya platformu sayesinde toparlamaya çalışıyor. Geçmişte yapmaya çalıştığı Wave, Buzz gibi başarısız denemelerin amacı da bu zaten. Her ne kadar şirket yalanlasa da yeni bir sosyal medya projesinin daha yolda olduğu aşikar.
Öte yandan Facebook, kendi sosyal medya platformunun üzerine entegre edeceği arama motoru için bir süredir Bing arama motoru ile işbirliği içinde gibi görünse de iki ay önce tescil ettirdiği bir arama motoru (curated search) patenti ile uzun vadede bu konuyu kendi insiyatifinde çözme arzusunu ortaya koyuyor. Bu alanda ilk ürünü kimin çıkaracağı bilinmez ancak yarışta öncelik elde edebilmek için en kıymetli hazinelerin başında firmaların ellerindeki kullanıcı veri tabanları ve bunları etkin biçimde kullanabilme yani değerlendirebilme becerileri geliyor. Bu noktada olabildiğince çok kullanıcının verisine sahip olmanın ötesinde her kullanıcıya ilişkin olabildiğince farklı davranış bilgisi toplamak da önemli, ki bu sayede her bir kullanıcının sosyal profilini çıkartabilmek mümkün olacak ve sizin her türlü sorunuza başka sosyal profillerin uygun davranışlarından yola çıkarak yanıt bulunabilecek.Örneğimize dönersek, sosyal arama motoru, Adana’da sizin damak zevkinize uygun bir restoran listesiyle yanıtlayacak sorunuzu.
Bu alan için en büyük iki rakip Facebook ve Google olarak görünse de, potansiyel olarak kullanıcı bilgisi bağlamında onlardan çok daha değerli bir hazineye sahip olan başka bir oyuncu daha var; GSM operatörleri. Aslında onlarda bu iki firmanın elindekilerden öte, kullanıcının anlık konumu, temel kimlik bilgileri gibi çok daha değerli veriler var. Eğer GSM Operatörleri ellerindeki bu veriyi değerlendirip abonelerini birer sosyal profil olarak şekilleyebilirlerse sosyal arama hatta sosyal medya oyununun çehresi değişebilir! Ya da tam tersi bir gelişmeyle, Facebook ve Google gibi Yeni Medya devlerinin GSM operatörlerini yutarak devasa platformların oluşacağı bir dönemin de önü açılabilir.
Sanal ağlarda ne kadar güvendeyiz?
Sosyal Medya, sınırsızca paylaşılan kişisel bilgiler ve bunları iştahla toplayıp kullanan kişi ve kurumlar yüzünden, giderek güvensiz bir yere dönüşüyor!
Geçtiğimiz Cuma İstanbul Bilgi Üniversitesi’nin ev sahipliğinde gerçekleşen Bilgi Güvenliği Konferansı’nda yönettiğim panelin konu başlığı ‘Sosyal Ağlar ve Kişisel Bilgi Güvenliği’ idi. Oturum ilerleyip işin farklı boyutları ortaya çıktıkça, meslek itibarıyla konuya ilişkin iyi kötü bilgi ve deneyimim olmasına karşın, bilgi güvenliği konusuna yeterince önem ve öncelik vermediğimi farkettim. ‘Ben bu durumdaysam internet kullanıcılarının çoğunluğu ne durumdadır acaba?’ diye düşünmeden de edemedim. İşte tam da bu yüzden panelde tartışılan ve kimilerimizin ‘zaten bildiği’ önemli noktalara dikkat çekmekte fayda olduğu kanısındayım. Sosyal ağlardaki güvenlik sorunlarının başlıca nedeni, sosyal medyanın kişisel ağ yapısının insanlarda gereğinden fazla bir rahatlık yaratması ve bu yüzden kişisel bilgi paylaşımlarının pervasızca yapılması olduğunu söyleyebiliriz. Facebook gibi bir sosyal ağa üye olan kullanıcıların çoğu, paylaşımlarının sadece kendi kişilsel ağlarıyla sınırlı olduğunu zannediyor. Çoğu sosyal medya platformunun ilk zamanlarında durum böyle olsa da zamanla ‘çaktırmadan’ değişen güvenlik ayarları yüzünden, kullanıcıların mahremiyet duvarları hafif hafif indiriliyor ve bireylerin sadece arkadaşlarının gördüğünü sandıkları cümleler, fotograflar ve sohbetler önce arkadaşların arkadaşları ve sonra da onların da arkadaşları derken internetin farklı noktalarına doğru yola çıkıyor. İşi kimi zaman ailelerin çocuklarıyla ilgili yaptığı paylaşımların bir takım çocuk istismarcılarının ellerine geçmesi kadar korkutucu boyutlara kadar varabiliyor. Bir başka konu, sosyal ağlara giriş için kullanılan şifrelerin çok basit belirlenmesi ya da eş, dost, sevgili vs. yakınlarla çok kolay şekilde paylaşılması. Aslında bunun mahremiyetini kolaylıkla başkasına teslm etmek anlamına geldiği nedense çoğumuzun akına gelmiyor. 1234 şeklinde belirlenen şifreler, dargınlıklar, biten ilişkiler sonucu bu mahrem bölgenin ihlal edilebileceği ve internetteki bu rahatlığın kimi kötü niyetli insanlar eliyle korkunç bir kabusa dönüşebileceği, hiç birimizin aklından çıkmamalı. Yine üzerinde durulması gereken bir husus da, sosyal ağlardaki tüm hareketlerimizn kimi kurumlar tarafından ticari ve siyasi amaçlarla izlendiği ve hatta kaydedildiği. Firmaların müşteri ya da tüketici, devletlerin de vatandaş olarak profillediği sosyal ağ kullanıcılarının geçmişte hiç düşünmeden yaptıkları şeyler, en masumane biçimde sürekli reklam bombardımanı olarak karşılarına çıkmakta. ancak bir gün bir iş başvurusu ya da bir mahkeme verisi olarak kullanıldığında işin rengi koyulaşmakta. Vakalar, örnekler çoğaltılabilir. Peki internet kullanıcıları sosyal ağlarda nasıl daha güvende olurlar? Bunun için öncelikle internete girdiklerinde üzerinde yaptıkları her hareketin kayıt altına alınabileceğinin bilincine varıp her türlü bilgi paylaşımları sırasında bunu akıllarından hiç çıkartmamaları. Bunun dışında üye oldukları her sosyal medya platformunun güvenlik politikasını okumaları ve güvenlik ayarlarını periyodik olarak yapmaları ya da bilen bir yakınlarına yaptırmaları şart. Şifre belirlerken de doğum günü gibi kolay şifreleri yerine üzerinde biraz daha düşündükleri şifreleri kullanmaları yerinde olur. Ayrıca her platform için farklı şifre belirlenmesi, güvenlik açısından hayati önemde! En önemlisi kişisel bilgi güvenliğinin sadece sosyal medya değil hayatının her alanında artık çok önemli olduğunu kabul etmek gerekli. TC kimlik numarası, anne kızlık soyadı, telefon numarası gibi bilgileri talep eden kişi ve kurumları her kim olurlarsa olsunlar sorgulamak ve doğrulatmakla işe başlamamız en iyisi. Ne de olsa 21. yüzyıl bir kuşku çağı!Reklamcılığın Yeni Yönü
