- Posts tagged yeni medya
- Explore yeni medya on posterous
Markalar için Sosyal Medya Kılavuzu
Sosyal Medya’yı bir bataklık olarak görüp uzak duran ya da bu sorumluluğu başkalarına teslim eden markalar; Yanlış yoldasınız!
Van Depremi sonrasında bir havayolu şirketi, birkaç hafta önce bir otomotiv firması ve geçtiğimiz hafta da Türkiye’nin seçkin GSM operatörlerinden birinin milyonlarca dolar ödeyerek satın aldığı bir internet müzik servisi, sosyal medya krizlerinin baş aktörleri oldular. Bunların her biri kendi krizini farklı yöntemlerle çözmeyi denedi. Havayolu şirketi, deprem için kurguladığı kampanyaya sosyal medyanın verdiği tepkiyi iyi süzemeyince krizini daha da derinleştirdi. Otomotiv firması, çok da etkin kullanmadığı sosyal medyadaki tepkiyi ilk zamanlarda önemsemedi ancak ilerleyen süreçte olayın vehametini çabuk farkedip durumu toparladı.
En ilginç vaka ise, internet müzik servisi idi. Servisin Facebook sayfasını yöneten moderatörün kullanıcılara verdiği ve sınırları zorlayan yanıtlarını yukarıdaki resimde görebilirsiniz. Bu ‘sosyal medya uzmanı’ arkadaş, mevcudiyetinin yegane temeli olan sanal dünyadaki pervasızlığının bir iletişim krizine döndüğünün ve markaya verdiği zararın farkında mı değil mi?; Ne bizler ne de onlar henüz anlayamadık:)
Aslında bu vb. irili ufaklı olaylar da gösteriyorki, kişisel ya da kurumsal markalar için sosyal medya artık bir vaka ve kaçış yok!Geçen yıla kadar Sosyal Medya, çoğu marka için göz ucuyla izlenen ‘ne idüğü belirsiz bir yer’ idi. Ancak kullanıcı sayısındaki olağanüstü artış ve buna paralel gelişen kamuoyu etkisi, tüm markaları Sosyal Medya’yı etkin kullanabilme arayışına itti. Hemen her kişi ve kurumda hakim olan ‘Aman biz bu işten anlamıyoruz, bari anlayan birilerine verip çözelim!’ anlayışıyla kimileri sorumluluğu dijital ajanslara verdiler, kimileri ise kendi bünyelerinde sosyal medya uzmanı istihdam ettiler. Sürecin başlarında işler, ilk başlayanların ustalığı ve mecra etkisinin nispeten az olması nedeniyle iyi gitti. Ama bugün gelinen noktada markalar, önceliği giderek artan ve ilgilenilmediği takdirde tek bir kişinin olumsuz tepkisinin yaygınlaşmasıyla bile o zamana kadar oluşan tüm itibar ve değerlerini alaşağı edebilecek kadar güçlü etkisi olan bir mecra ve kitleyle karşı karşıya. Üstelik giderek artan bu talebi karşılayacak nitelik ve nicelikte bir Sosyal Medya sektörünün oluşmadığı da ortada. Bu olumsuzluk, müşteri sayıları giderek artan dijital ajansların iş kalitesine de, markaların kendi bünyelerinde istihdam ettiği ‘uzmanların’ niteliğine de yansımakta. Sonuçta yukarıda söz ettiğim tarzda krizlerin 2012’de artarak yaşanması kaçınılmaz. Peki ne yapmak gerekli? Öncelikle markalar artık ‘Ben Sosyal Medya’dan anlamam!’ anlayışıyla işi başkasına havale etmekten vazgeçmeli ve en azından konuyu denetleyecek kadar öğrenmekle ilk adımı atmalılar.
Bir sonraki adım ise, kendi işleyiş süreçlerine Sosyal Medya’yı da eklemleyecek bir değişimi başlatmak olmalı. Bunu neden yapmaları gerektiğini soranlar, bir markanın itibar ve değerinin sosyal medya olmadan artık oluşturulamayacağını akıllarından çıkartmasın. Üstelik sosyal medyada gösterilen faaliyetlere satış, pazarlama, kurumsal iletişim, müşteri hizmetleri ve hatta ARGE gibi bir çok organizasyonel unsurun dahil artık. Ancak ve ancak bunu idrak edebilen markalar, tüm bu unsurların iletişimini emanet ettikleri bir sosyal medya uzmanının ve/veya dijital ajansın hangi vasıflara sahip olması gerektiğini görebilir ve böylelikle bu zorlu mecrayı bir tehdit değil fırsat ortamına dönüştürebilir.
İşin bir de tüm markaların desteklemesi gereken eğitim modeli oluşturmak ve desteklemek kısmı var ki, bunu anlatmak için uzun uzun bir yazı gerekli. Ancak halihazırda Türkiye'de bu alana yönelik eğitim veren 3-4 üniversite programı* olduğunu düşünürsek durumunun ne denli vahim olduğu anlaşılır.
* Kadir Has Üniversitesi Yeni Medya Lisans ve Yüksek Lisans Programları, Bahçeşehir Üniversitesi Yeni Medya Lisans Programı ve Yeditepe Üniversitesi Sosyal Medya Yönetimi Yüksek Lisans Programı
İnternetten Para Kazanma 'Kılavuzu'
Yeni çağın karmaşık ağ ekonomisini anlamanın yolu, Sanayii Çağı'nın hap kitaplarını okumaktan değil Yeni Medya’nın anahtar kavramları üzerine kafa yormaktan geçiyor.
20. yüzyılın Endüstri Dönemi parametreleri son derece belirgin ve anlaşılırdı. ArGe, üretim, operasyon, lojistik, pazarlama, reklam ve medya düzeni ile bunların ölçümlenmesi vd. tüm endüstriyel konulara ilişkin analitik çözümler geliştirmek mümkündü. Ancak 21. yüzyılla birlikte siber ağlar üzerinde gelişen yeni sayısal ekonomi, Endüstri Dönemi’nin matematiğini de altüst etti. Yeni dinamikler o kadar karmaşık ve eski düzene aykırıydı ki, artık ‘Falandan para kazanma kılavuzu’, ‘Filan konuda başarı için 100 önemli ipucu’ gibi hap kitaplar da güncelliğini yitirdi. Artık bu yeni dünyayı bu tür kitaplardan anlamak zor. Üstelik kapitalist ekonominin temeli olan tüketici de her anlamda ve ağırlıkla bu sanal dünyada geçirmeye başladı zamanını. Bir diğer önemli gelişme ise, eski dönemde fiziksel olduğunu zannettiğimiz müzik, resim, video, film, oyun gibi kimi meta giderek sanallaşıyor ve sanal mallar adı verilen yeni bir kavram da ete kemiğe bürünmeye başladı. Eskiden dokunulabilir olan bu ürünler artık indirilebilir ve hatta hazır oynatılabilir formatta sanal ağ ekonomisinin hacmini her geçen gün büyütüyor. Bu hacmi destekleyecek bir ‘sanal para’ modelinin denemeleri de Facebook Credits gibi örnekler üzerinden çalışılıyor. Kısacası, yeni bir oyun alanı oluşturuluyor ve bu alanda yerini almak isteyenler kolları, paçaları sıvayıp işin temelini bu ortamın içinde öğrenmeli.Yeni Medya Ekonomisi’ni bir fırsat olarak görüp buradan para kazanmak isteyen ancak daha işin başında olanların burayı tanımaları için bilmeleri gereken üç temel iş kavramından söz etmek isterim.Bunların ilki bedava. Bu yeni ortamdaki kullanıcıların en önemli algısı bedava. Özellikle dijital yerli denilen kuşağa bir hizmeti bedava sunduğunuzda, bu ücretsiz hizmetleri onun karşılığında ne verdiğine çok dikkat etmeksizin kolaylıkla benimseyebildiğini görüyoruz. Google gibi bir firma, yüz milyonlarca kullanıcıya bedava arama sonuçları üzerinden reklam sunma karşılığında irili ufaklı on milyonlarca kişi ile kurumu reklamveren yaptı ve bedava ekonomisini adeta baştan yarattı. Facebook gibi sosyal medya platformları da benzer modellerle bedava üzerinden sosyal medya hizmetleri sağlıyor ve bu bedava karşılığında üretilen kişisel verileri de reklamverene tanıtım ve veri analizi amacıyla sunuyor.Bu karmaşık ekonomiyle baş edebilmek için gerekli bir diğer kavram ise, kısmi bedava diyebileceğimiz ‘freemium’. İngilizcedeki free+premium sözcüklerinden türetilen bu kavramı türkçe tek bir sözcükle ifade edebilmek zor ama; ‘Bir hizmetin temel fonksiyonlarını bedava, gelişmiş fonksiyonlarını ise belirli bir ücret karşılığı sunmak’ olarak tanımlayabiliriz. Bir örnekle ifade etmek gerekirse, Facebook üzerinden popüler olan Farmville adlı oyunun tamamını bedava oynayabiliyorsunuz. Ancak oyunda daha hızlı ilerlemek için örneğin tarlanızda yetiştirdiğiniz ürünleri daha kısa zamanda yetiştirebilmek amacıyla belli bir ücret karşılığı traktör gibi araç gereç satın alabilirsiniz. Farmville’de bu iş modelini kullanan Zynga firmasının sattığı sanal traktör sayısının ABD’de bir yılda satılan gerçek traktörlerin 100 katı olduğunu da belirtelim. Aslında Freemium modelini öncelikle anlaması gereken müzik, film ve medya sektörleri. Ancak söz konusu sektörlerin kendi malları giderek sanallaşırken bunları hala fiziksel alanda tutmaya çalışacak düzende ısrar ettikleri ve bunları da telif, patent gibi yasal yaptırımlarla sanal ortamdan uzak tutmaya çalıştıklarını düşünürsek, bu konuda ilerlemenin önündeki en büyük engelin bu çağ dışı zihniyetlerde olduğunu kolaylıkla görebiliriz.Bir üçüncü ve bence en önemli Yeni Medya Ekonomisi kavramı olan Longtail (Uzun Kuyruk) ise, başlı başına ayrı bir yazı konusu ve onu da önümüzdeki günlerde ele alırız. Şimdilik şu yazıyı ev ödevi olarak verelim:)
Sosyal Medya Performansınız Nasıl?
Sosyal Medya’da faaliyet gösteren kişi, kurum ve kuruluşlar için en önemli husus, bu ortamdaki etki güçlerini ölçebilmek. Peki nasıl?
Sosyal Medya, girenin bir girmeyenin ise bin pişman olduğu engin bir deniz!..Geleneksel medyanın gazeteci-televizyoncu tayfasının son zamanlarda kıyasıya eleştirdiği ve bir ahlaksızlık-iftira yuvası vs. olarak nitelediği bu yeni iletişim ortamı, aslında büyük fırsatların da cazibe merkezi. Eski etki güçlerini yitirmeye başladıkları için çığlık atan bu çağdışı zihniyetin söylemlerini artık pek de ciddiye almayan sosyal medya kullanıcı kitlesinin her geçen gün büyüyerek geliştiğini görüyoruz. Dünyada ve Türkiye’de her üç internet kullanıcısından yaklaşık ikisi sosyal medyaları kullanıyor ve her giderek daha fazla vaktini burada geçiriyor. Özellikle Dijital Yerli dediğimiz genç kuşak için burası adeta bir yaşam alanı!Kuşkusuz bu durum, söz konusu mecraya ticari açıdan bakanlar için de oldukça iştah kabartıcı bir potansiyel. Sosyal Medyayı bir fırsat olarak görmeye başlayan kişi, kurum ve kuruluşların bir kısmı burada faaliyet göstermeye başladı bile. Ancak tam bu noktada, Sosyal Medya’nın dinamiklerini bilmeyenleri bir tehlike bekliyor; Deneyim eksikliği nedeniyle marka itibarlarını bu işi havale ettikleri ya da iş birliği yaptıkları ‘deneyimli’ kuruluşların insiyatifine bırakan kişi ve kuruluşların elinde Sosyal Medya’daki performanslarını ölçebilecek çok sınırlı sayıda kriter var. Bu eksiklik de, kimi ‘işi bilen Sosyal Medya Uzmanı kuruluşları' tarafından istismar edilmekte ve Sosyal Medyada sadece takipçi ve tıklama sayısı gibi 1-2 kriter üzerine kurulu bir saadet zinciri yaratılmakta. Bundan habersiz kişi ve kurumlar da (karşılığını alamadıkları halde) oldukça büyük bütçelerini bu mecraya akıtmaktalar.
Bu tehlikenin farkında olan ve çözüm arayışındaki Yeni Medya'nın kimi küresel ve yerel oyuncularının Sosyal Medya performansı ölçümlemeye yönelik ürün ve hizmetleri piyasaya sürdüğünü görüyoruz. Bunların başında Facebook gelmekte. Firmanın geçtiğimiz günlerde lanse ettiği Insights hizmeti sayesinde, herhangi bir kişi ya da markaya ait Facebook sayfasını (beğenen kişi sayısı ile birlikte) o sayfayı kaç kişi konuşuyor, kimler referans veriyor, bunların lokasyonları ne, sayfa ne kadar aktif kullanılıyor, vd. bir çok kriter ölçülerek sayfa sahibine raporlanmakta. Aslında bu rapor, kişi ya da kurumlar için bir nevi Facebook karnesi olarak da kabul edilebilir. Bir diğer ilginç ölçümleme hizmeti ise, Twitturk adlı yerel girişim tarafından geliştirilmiş. Twitturk.com sitesi sayesinde Twitter’da en çok kimlerin ve nelerin konuşulduğunu dakika, saat, gün ve ay bazında izleyebiliyor ve Twitter'da hangi kişi ve kurumların gündem yarattığına ilişkin genel anlamda fikir sahibi olabiliyorsunuz. Örneğin; Van Depremi sonrası süreçte hangi kişi ve kurumların öne çıktığı Twittürk'ün şu listesinden görülebilir.
Bu tehlikenin farkında olan ve çözüm arayışındaki Yeni Medya'nın kimi küresel ve yerel oyuncularının Sosyal Medya performansı ölçümlemeye yönelik ürün ve hizmetleri piyasaya sürdüğünü görüyoruz. Bunların başında Facebook gelmekte. Firmanın geçtiğimiz günlerde lanse ettiği Insights hizmeti sayesinde, herhangi bir kişi ya da markaya ait Facebook sayfasını (beğenen kişi sayısı ile birlikte) o sayfayı kaç kişi konuşuyor, kimler referans veriyor, bunların lokasyonları ne, sayfa ne kadar aktif kullanılıyor, vd. bir çok kriter ölçülerek sayfa sahibine raporlanmakta. Aslında bu rapor, kişi ya da kurumlar için bir nevi Facebook karnesi olarak da kabul edilebilir. Bir diğer ilginç ölçümleme hizmeti ise, Twitturk adlı yerel girişim tarafından geliştirilmiş. Twitturk.com sitesi sayesinde Twitter’da en çok kimlerin ve nelerin konuşulduğunu dakika, saat, gün ve ay bazında izleyebiliyor ve Twitter'da hangi kişi ve kurumların gündem yarattığına ilişkin genel anlamda fikir sahibi olabiliyorsunuz. Örneğin; Van Depremi sonrası süreçte hangi kişi ve kurumların öne çıktığı Twittürk'ün şu listesinden görülebilir.
Ayrıca, belli başlı sosyal medya platformlarında hakkınızda neler konuşulduğunu arayıp bulan Monitera, Semanticum, Somedya ve Tick Tock Boom gibi kişi ya da kurumlara özel Sosyal Medya Raporlama araçlarını de eklemek mümkün. Ancak kişisel olarak bu alanda en heyecan verici bulduğum hizmet Klout.com. Kişi ve kurumların sosyal medya performanslarını faaliyet gösterdiği belli başlı sosyal medya platformlarına bağlanarak kendi belirlediği Takipçi sayısı, kişisel ağ etkileme gücü, erişim menzili gibi ilginç ama rasyonel kriterler ile ölçmeye çalışan bu hizmet, kısa zamanda kişi ve kurumların gözdesi oldu. Örneğin; en üstteki resimde gördüğünüz Türkiye’de Sosyal Medyanın en etkili 5 kişisi listesini Klout ölçümlemesi sayesinde oluşturdum. Bir diğer örnekte de ülkemizdeki Telekom Operatörlerinin Twitter üzerindeki performans sıralamasını görebilirsiniz. Halihazırda mevcut kriterleri epey tartışma yaratsa da Klout’un gidişatı umut verici. (Kimi hususlarına katılmasam da Klout ile ilgili Türkiye'den sağlam bir eleştiriyi de burada sizlerle paylaşmak isterim. Bunu takip eden tartışmalarımızı da şurada bulabilirsiniz.)
Sosyal Medya’yı bir takım uyanıkların boş hayallerle birilerinin sırtından para kazandığı bir ortam olarak algılanmaktan kurtaracak yegane şey, şeffaf, anlaşılır ve derinlikli ölçüm kriterlerinin geliştirilmesidir. Bunun için de konunun mecra-marka-müşteri temelinde ele alınması ve bunlar arasında bir mutabakata gidilmesi gerekli. Tabii kriterleri Yeni Medya'nın ruhuna uygun geliştirmenin de işin olmazsa olmazı olduğunu unutmayalım. Aksi takdirde, geleneksel medyanın reyting-tiraj gibi şaibeli kriterlerini daha çoook kullanırız.
Wall Street işgal altında?!
Arap Baharı’yla açılan Pandora’nın kutusu dünyayı Amerikan Baharı’na mı götürecek?
Kendi derdine düşüp Türkiye’nin meselelerini bile analiz etmekte aciz kalan geleneksel medyamızın anlı şanlı ‘gazetecilerinin’, ABD’de 1 ay kadar önce başlayan bir hareketi gündeme almasını ve giderek küresel bir harekete dönüşmekte olan gidişatı görmesini beklemek? Evet, pek gerçekçi değil maalesef! Oysa Yeni Medya'da konuya ilişkin şuradaki gibi şahane analizler çoktan yapıldı.Aslında 1 ay önce 17 Eylül’de ilk protestolar başladığında ABD’de de durum pek farklı değildi. Üstelik kuru bir kalabalık tarafından dile getirilen slogan da pek cüretkardı; Occupy Wall St. yani Wall Street’i işgal et! ABD ekonomisinin kalbi NewYork Borsası’nın işgal etme fikri borsacıları da güldürmüş olmalı ki, içlerinden bazıları ilk günlerde borsa binasının önünde kendilerini protesto eden göstericilere gülümseyerek kadeh kaldırmayı da ihmal etmedi.
Ancak Occupy Wall St., bugün itibarıyla 80i aşkın ülkenin 1500den fazla kentinde organize edilen yürüyüşlerle desteklenen küresel bir hareket haline gelmeyi başardı. İlk günlerdeki sloganları da OccupyChicago ve Occupy LA şeklinde yerelleşerek ABD’nin yüzlerce şehrine yayıldı. Artık ABD ve dünya medyasının manşetlerini ve haber bültenlerini işgal eden harekete kamuoyu desteği de giderek artmaya başladı. New York’taki bir pizza zinciri harekete verdiği desteği göstermek amacıyla menüsüne OccuPie yani İşgal Keki’ni ekledi. Sosyal Medya platformlarında hergün hareketi destekleyen yüzlerce grup kuruluyor ve bu gruplar milyonlarca insan tarafından izleniyor. Peki sadece bir an önce başlayan bir hareket bu kadar kısa sürede nasıl bu noktaya geldi? Kuşkusuz bunun altındaki tüm nedenleri buradan görüp sayabilmek zor ancak hareketin sosyal medya hesapları ve ABD’deki 1-2 blogdan derlediğim bilgiler sonucunda önemli bulduğum birkaç hususu sizlerle paylaşmak isterim. İlk olarak, bu hareketi oluşturan kitle, Sanayii Çağı’nın mavi yakalıları değil Bilgi Çağı’nın beyaz yakalıları. Harekete geçmelerinin asıl nedeni olan işsizliğin pençesinde kıvranan, uygulanan politikaların kendilerine iş olanağı vereceğinden umudu olmayan ancak hemen hepsi teknolojik araçları iyi kullanan, dünyayı takip eden ve politika ve politikacılardan uzak genç, dinamik ve yepyeni bir kitle bu.
17 Eylül’de Wall Street'teki ilk gösterilerde olayın bu boyutlara geleceğini kendileri bile hayal etmeyen bu insanların Borsa binasının yakınındaki Zucotti Park’ta kurdukları çadırlarda inatla eylemlerini sürdürme iradeleri yönetimin panik içinde eylemi bitirme çabasıyla karşı karşıya gelince, eylemciler ellerindeki en büyük silahı yani Yeni Medyaları büyük bir beceriyle kullanmaya başladılar. Twitter ve Facebook’da kendilerine karşı yönelen her hareketi anında duyuran ve dertlerini son derece basit ve dokunaklı biçimde yazı, resim ve kendi hazırladıkları videolarla anlatmayı beceren bu gençler, aslında kendi medyalarını yarattıklarını ve bu medya üzerinden gelen desteklerle güç kazandıklarını yavaş yavaş farkettiler.
Yeni Medya o kadar etkili oldu ki, harekete tüm ülkede fiziksel katılım da arttı, kitleler kalabalıklaştı. Zizek gibi akademisyenler ve hatta Soros gibi iş adamları bile destek beyanlarında bulundu ve New York’dan alınan ilham, Yeni Medya üzerinden önce ABD’deki sonra da dünyadaki geniş kitleleri harekete geçirdi.
Occupy Wall St. hareketindeki çok önemli hususlardan biri de, eylemcilerden hiçbirinin öne çıkmadığı, internetin ruhuna uygun lidersiz ve dağitık bir yapıda olması. Bu durum, hareket içi gruplaşmayı önlediği gibi herkesin verilmek istenen mesajlara odaklanmasını sağlıyor. Bu sayede verdikleri basit mesajlar da kamuoyunca daha iyi algılanıyor, tartışılıyor; ‘Biz ABD’nin %99’uyuz. ABD yönetiminden diğer %1’in finansal sıkıntılarına değil bizim sıkıntılarımıza öncelik vermesini stiyoruz. Başka da bir amacımız yok!’Tüm bu gelişmeler karşısında Obama yönetiminin, siyasi çıkarlar uğruna köhne endüstri çağı kurumlarına destek vermeyi bırakıp gençlerin sorunlarına öncelik vermek ve bunun için de yeni istihdam politikasını Bilgi ve iletişim teknolojileri, Yeni Medya, Alternatif Enerji, BioGenetik gibi yeni ve potansiyeli olan alanlarında kurarak bu kitlenin sorunlarını çözmeye çalışmaktan başka seçeneği kalmadı. Wall Street Borsa Binası'nın içindeki ekonomi ile dışındaki ekonomi aynı seviyeye gelmedikçe, Arap Baharı ile açılan Pandora’nın kutusu Amerikan Baharı hatta Dünya Baharı'na doğru yol alacak.
- Posted from 0°0'N, 0°0'E
Bilgi Çağı’nın yolunu kriz açacak!
Obama’nın ABD Kongresi’nde yaptığı konuşmasında açıkladığı 450 Milyar dolarlık yeni istihdam paketi neden başarılı olamaz?
Geçtiğimiz hafta hem ziyaret hem ticaret amaçlı yaptığım Londra seyahati sırasında özellikle geceleri bol bol TV izleme şansım oldu. İngiliz kanalları arasında hafta boyunca en çok izlediğim kanal, (mesleki ilgi alanlarıma da hitap etmesi nedeniyle) ABD orijinli ancak İngiltere için özel yayın yapan Bloomberg oldu. Ekonomi-Finans ağırlıklı yayın yapan kanalın original ABD ve Türkiye’de yayın yapan versiyonunu dürüst olmak gerekirse beğenmiyorum ancak bu İngiliz versiyonunun yeni medya, teknoloji ve internet konularına verdiği hatırı sayılır ağırlık dikkat çekiciydi. Öyle ki benim izlediğim her gece yarısı bu konularla ilgili birkaç saatlik haber ve yorumlara yer verildi.
Geçtiğimiz Perşembe gecesi ise bu yeni yayıncılık anlayışı adeta doruğa çıktı ve ABD Başkanı Barack Obama’nın Kongre’de yeni istihdam paketini açıklayacağı konuşma bağlamında 5-6 saat boyunca teknoloji ağırlıklı yayın yapıldı. Obama’nın konuşması öncesi teknoloji şirketlerine ilişkin gelişmeler ele alındı; Google’ın, yerel yeme-içme ve eğlence rehberi Zagat’ı satın almasının nedenleri, Yahoo’nun CEO’sunu kovmasının ardından satışa çıkması ve potansiyel alıcıları ile Twitter’in 100 milyon kullanıcı sınırını aşması gibi konular uzmanlarca detaylandırıldı ve birçok yönden analiz edildi. Obama’nın umutla beklenen konuşması öncesi ise, konuyla ilintili olarak en popüler ve gözden düşen iş alanlarının analizi için CareerBuilder.com firmasının CEOsu Matt Ferguson yayındaydı. Portföyünde 1 Milyonu aşkın güncel iş ilanı bulunan Ferguson’a göre, halihazırda en çok istihdam sağlayan iş kolları IT, internet ve Medikal araştırmalar ve en durağan alanlar ise inşaat ve üretim olarak açıklandı. Yani Bloomberg, Obama’ya konuşması öncesi bir anlamda krizi yenmesi için gerekli kopyayı verdi. Zaten hemen ardından ABD Kongresi’ne canlı yayın için bağlanıldı ancak Obama’nın konuşması bu kopyayı hemen hiç almamış gibiydi.
ABD Başkanı’nın Kongre Temsilcileri’ne hitaben açıkladığı istihdam paketinin 450 milyar dolar olduğunu ve bunun Kongre’den bir an önce geçmesini, aksi takdirde ABD’nin krizden ciddi biçimde etkileneceğinin altını çizdi. Plan, strateji ve önceliklerden hiç söz edilmeyen, tamamen hamaset, tehdit ve milliyetçi tonlamalarla sürüp giden konuşmadaki en büyük eksiklik, yeni bir ‘Amerikan Rüyası’ kavramının tanımını yapmaması idi. Halbuki Sanayi Dönemi’nin koşullarına göre yaratılmış ve Henry Ford, Jack Welch, Donald Trumph gibi kişilikler üzerinden ete kemiğe bürünen ‘Amerikan Rüyası’, artık Bilgi Çağı’nın kişilikleri üzerinden yeniden canlandırılmalıydı. Bu bağlamda Obama, neden Bill Gates, Steve Jobs ve hatta Mark Zuckerberg ile örnekleyebileceği yeni Amerikan Rüyası’nı seslendirmekten hala kaçınıyor, anlamak mümkün değil. Kongre’ye ‘yeni nesil üretimin merkezi Çin ya da başka bir ülke değil ABD olacaktır.’ şeklinde milliyetçi bir üslupla seslenmek iyi de, bunu nasıl yapacağınızı açıklamadığınız zaman siyasi hamasetten öteye geçemezsiniz.
Kuşkusuz Obama konuşmasının tonunu Cumhuriyetçi ağırlıklı Kongre Temsilcilerini zorlamak ve hatta onları baskı altına almak için sertleştirmiş olabilir. Ancak öyle anlaşılıyor ki, Kongre'nin Cumhuriyetçi kanadına daha yakın olan 20. Yüzyılın eski patronlar kulübü ile bir şekilde karşı karşıya gelmek istemiyor. Oysa mevcut Sanayi Çağı kurumları öyle bir çöküntü içinde ki, bu durum ABD Başkanı’nın önümüzdeki seneki seçim umutlarını yeşertemeyecek hatta onu koltuğundan edecek kadar vahim.Seçime kadar geçecek 1 yıllık sürede Obama’nın, krizin etkilerini silecek miktarda iş yaratması ve ekonomik ilerleme sağlaması gerekli.
Bunun için elindeki en önemli 3 silahın da,
1) Sanayi Dönemi işletmelerinin iş süreçlerini hızla internete entegre etmeleri ve bu entregrasyondan zaman, para ve kaynak tasarrufu sağlamaları,
2) Bilgi ve iletişim teknolojileri, Yeni Medya, Alternatif Enerji, BioGenetik gibi yeni ve potansiyeli olan iş alanlarına getirilecek teşvikler,
3) Yeni iş alanlarına yönelik eleman yetiştirlmesi için kısa, orta ve uzun vadeli bir eğitim planı, olması gerekirdi.
Nitekim konuşmadan bir kaç gün önce bu konuda bir yazı kaleme alan Guardian'dan Dominic Rushe, Obama'nın yeni istihdam alanları yaratma konusundaki politika yanlışlığının temelinde teknolojinin ilerlemesi nedeniyle mavi yakalıların istihdam alanlarının giderek daraldığını ve yeni iş alanlarının da beyaz yakalılar için olduğunu ifade etmiş. Rushe'un konuya ilişkin söyleşi yaptığı Stanford Üniversitesi'nden Prof. Paul Safoo ise, bunun siber dünyanın gelişiminden kaynaklanan yapısal bir sorun olduğunu ve ne Obama ne de ondan sonra seçilecek başkanın bu konuyu doğru kavrayacağına inanmadığını belirtmiş.
Konuşma bitip Bloomberg yayınına dönüldüğünde uzmanlar ve hatta sunucu bile şaşkın ve hayal kırıklığı içindelerdi. Zaten konuşma sonrası yapılan kamuoyu araştırmalara göre bu, Başkan’ın şimdiye kadar aldığı en düşük inandırıcılık oranı olmuş (%41).
Bence Obama Kongre’de teptiği bu Sanayi Çağı’ndan Bilgi Çağı’na geçiş fırsatını çok arayacak ve anlaşılan o ki, Bilgi Çağı’na geçiş nasihatle değil musibetle olacak!
Yeni bir Medya Çağı!
Küresel kriz sürecinin sonunda endüstri çağı kapanırken geleneksel medya, en etkin mecrası GAZETEyi kaybedebilir!
Her hafta klavyenin başına ‘yeni medyanın olumsuz yönlerinden söz etmek’ niyetiyle oturuyorum ama Yeni Medyaya ilişkin öyle eksik, hatalı ve kulaktan dolma bilgiler görüyorum ki buna bir türlü sıra gelmiyor. Örneğin, Vatan Gazetesi’nden Sanem Altan ¨Bu aralar sık sık ‘Yeni Medya’ diye bir laf duyduğunu ve Twitter’dan bir okurunun bununla yandaş medyayı kastettiğini anladığını ancak onların da medyaya bir yenilik getirmediğini¨ yazmış. Okur olarak ister istemez aklınıza ¨Peki nedir Yeni Medya?¨sorusu geliyor. Ancak bu sorunun yanıtını havada bırakarak (Yeni Medya=Yandaş Medya) gibi tuhaf bir çıkarımla noktalamış yazısını Altan.
Bir diğer gazete ikonu Ertuğrul Özkök de, geçtiğimiz hafta Apple şirketinin borsada Exxon şirketinin değerini geçerek küresel ekonomik iktidarı devraldığı bir devrimi müjdeliyor. Sloganı ise ‘Garaj çocuklarının iktidarı!’ Özkök'e 'Günaydıııın!' diyelim ve soralım; peki o garaj çocuklarını iktidara getiren ne? Apple’ın yarattıklarına hala endüstri döneminin kalıplarıyla bir ‘ürün’ olarak bakan bir zihniyete Yeni Medya’yı anlatmak ne zor!
Oysa artık günleri sayılı olan geleneksel mecralarını kurtarmaları için adeta bir can simidi Yeni Medya. International Newsmedia Marketing Association adlı kuruluşun 2011 raporuna bakılırsa gazetelerin en fazla 20-30 yıllık ömrü kaldı. Raporun içinde bulunduğumuz kriz koşullarını öngörmeden hazırlandığı göz önüne alınırsa, özellikle uzun durgunluk tipi bir süreçte gazetelerin ciddi mali sıkıntılarla boğuşmasının ve bu sürenin 5-10 yıla inmesinin bile olasılık dahilinde olduğu görülebilir. Söz konusu olasılığı, Harvard Üniversitesi’nin gazeteciliğin geleceğini incelemek amacıyla kurduğu Nieman Journalism Lab sitesindeki, Newsonomics adlı köşesinde değerlendiren medya sektörü analisti Ken Doctor, ABD’de gazetecilik sektörünün 22 çeyrekten beri sürekli gelir düşüşü içinde olduğunu ve bu durumun Avrupa ve Asya’nın çoğu ülkesinde de benzer bir eğilim görüldüğünü belirtiyor. Doctor’a göre hemen bugün itibarıyla radikal kararlar alınmazsa, gazetecilik umulandan çok daha kısa sürede maziye karışma (oblivion) tehlikesiyle karşı karşıya. Yazar, dijital yayıncılık rekabeti için az da olsa hala gelişim zamanı olduğunu ancak medya patronlarının acilen ‘Dijitale dönüşüm’ kararı almaları gerektiğini, çünkü ekonomik kriz ve durgunlukla birlikte okuyucunun paralı kağıdı terkederek hızla ücretsiz internet mecrasına yöneleceğinin altını çiziyor. Gazetelerde yaşanabilecek bir mali kriz durumunda Doctor, ilk olarak gazetenin dijital öncelik stratejisi doğrultusunda bina, matbaa gibi değerlerini nakite çevirmelerini, eleman sayılarını dijital dönüşüme göre optimize etmelerini ve internete özel rasyonel iş modelleri geliştirmelerini önermekte. Bu doğrultuda tablet yayıncılık, internet seri ilanları gibi alanları fırsat olarak gösteriyor. Ben de bunlara mobil telefon yayıncılığı ve lokasyon tabanlı ilan servisleri gibi detayları ekleyebilirim.
Ancak verilmesi gereken en temel karar, bu dönüşümün liderliğin haber temelli bir geleneksel yayıncılık ekolünden birine değil haberin ötesinde oyun, müzik gibi daha geniş bir içerik temeline oturan bir Yeni Medya ekolünden birine teslim edilmesi. ‘Dijitale öncelik’ kararını geçtiğimiz aylarda alan Guardian’ın Yayın Yönetmeni Alan Rusbridger ise, bunun iyi bir örneği.
Tüm bunları blogunda ‘Gazeteleri dönüştürmek için 10 Tweet’ başlığıyla 10 cümleye indirgeyen ve 2009 yılında ABD’nin en başarılı Yeni Medya yayıncısı seçilen John Paton’un ‘Basılı mecranın insanlarını dinlemeyi bırakın da dijital mecranın sesine kulak verin’ twiti, bence olayı en iyi özetleyen cümle!
Ülkemizde Radikal Gazetesi’nin kağıt baskıyı bırakıp tamamen dijitale taşınacağının konuşulduğu bugünlerde belki bu ve benzeri yazı çizinin bir faydası olur. Aksi takdirde medyamızdaki çoğu gazetecinin köşe kadılığı ‘kağıt üzerinde’ kalacak!
22 Ağustos 'tarih' oldu?
Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurulu, kamuoyunun tepkileri karşısında ‘Güvenli İnternet’ kararını revize etti.
Aylar süren sosyal medya tepkileri, yürüyüşler, karşılıklı basın açıklamaları, toplantılar derken Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurulu (BTK) nihayet sessizliğini bozdu ve 22 Şubat 2011 tarihinde yayınlayıp 22 Ağustos’ta yürürlüğe sokmayı planladığı ‘İnternetin Güvenli Kullanımı’ konulu kurul kararını revize ederek kamuoyunun görüşlerine sundu.
Metnin içeriğinden önce usule ilişkin bir değerlendirme yapalım. BTK’nın ‘revizyonuna’ kadar geçen süreç, internet kullanıcılarının kendi yeni medyalarına ilişkin düzenlemeler konusunda ne kadar hassas olduğunu gösterdi. Şimdiye kadar kamuoyuyla hemen hiç etkileşimde bulunmadan ülkenin çoğunluğunu etkileyen kararları alma geleneği olan devlet bürokrasisi, belki de ilk kez bu denli yoğun bir tepkiyle karşılaştı. Geleneksel ve yeni medyalarda giderek artan tepkiler karşısında BTK’nin yaptığı açıklamalar ise, devlet kurumlarının kamuoyu iletişimi konusunda ne kadar zayıf olduğunu ortaya koydu. Yapılan basın açıklamaları kamuoyunun ne dediğini anlamaktan hatta anlamaya çalışmaktan ziyade ‘benim dediğim bu’ kıvamındaydı ve bu husus tepkileri daha da arttırdı. Bu gidişatın kırılma noktası ise, İnternet Kurulu’nun devreye girerek kamuoyunu adına sivil toplum temsilcileri ile ilgili devlet kurumlarını biraraya getirdiği toplantıydı. Tarafların ilk kez bir araya geldiği bu toplantı, özellikle devlet kanadının pek de alışık olmadığı bir sivil toplum üslubuyla geçse de, ilk meyvelerini verdi ki bu revizyon yapıldı.
Revize edilen metni içerik açısından incelediğimizde bir önceki kurul kararındaki bir çok şeyin değiştiğini görüyoruz. Öncelikle eski metindeki internet ağının küresel ruhuna uygun olmayan yurt içi profili kaldırılmış ve standart paketin abonelerin mevcut durumunda herhangi bir değişiklik olmadan sürecek olması açıkça yazılmış. Çocuk profili için hazırlanacak uygun siteler listesinin hazırlanması ise Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı’nın koordinasyonu ile kurulacak ve içinde ilgili kurum ve kişilerden temsilcilerin bulunduğu Güvenli İnternet Hizmeti Çalışma Kurulu’nun sorumluluğuna verilmiş. Değişiklikler böyle sürüp gidiyor. Kişisel olarak kimi maddeleri olumlu kimilerini (hatta çoğunluğunu) olumsuz bulsam da bu değişikliği ‘devlet bürokrasisinin kamuoyunun tepkileri karşısında geri adım atabileceğini’ göstermesi açısından olumluya yormak istiyorum. Bürokratlarımız da bu tip geri adımların demokratik bir ülkenin işleyişinin doğasında olması gerektiğini anlamalılar artık. Çünkü onlar da, internet kullanıcıları da sorunun değil çözümün birer parçası olma arzusunda!
Metin üzerinde tartışılacak epey çok şey var ancak ben kendi penceremden çözümün en önemli halkası olarak gördüğüm bir hususu dile getirmek isterim. Bu yeni metinde de 30 küsür milyon internet kullanıcısının ‘Güvenli İnternet kullanımı’ konusunda nasıl bilinçlendirileceğine ve eğitileceğine ilişkin en ufak bir cümle hatta sözcük bile yok. Oysa siz istediğiniz kadar aile ve çocuk profilleri hazırlayın ya da filtreler koyun, bu yeni internet kuşağı bunların hepsini aşacak donanımda. Dolayısıyla tüm toplumun internetteki güvenliğini sağlayacak en önemli şey, bu konuda bilinçli, iradeli ve ahlaklı insanlar yetiştirilmesi. İnternet Kurulu toplantısında paylaştığım ‘Yeni Medya okur yazarlığı’ önerisini burada tekrarlıyorum.
Son olarak, BTK bu revize metine ilişkin kamuoyunun görüş ve önerilerini 13 Ağustos’a kadar çeşitli kanallardan toplayacak ve 22 Ağustos’tan itibaren yeni kurulacak filtre sistemini 3 ay süreyle deneyeceğini de paylaşalım. Yani 22 Ağustos tarih oldu ama yeni tarih 22 Kasım!
Unutmayalım, demokrasi karşılıklı anlayış ve uzlaşma rejimi. Yani ne devlet kurumlarının görüşünü körü körüne kabul edelim, ne de kendi görüşlerimizi rasyonellikten uzak bir inatla dayatalım. Öncelikle birbirimizi doğru anlayalım ve ortaya tüm tarafların asgari memnuniyetini sağlayacak hakkaniyetli bir metinde uzlaşmaya çalışalım.
Özgür ve güvenli internet isteyen internet insanları; klavye başına!
Şu İnternet olmasa ne güzel yönetirdim medyayı
Hareket alanları giderek daralan medya patronları yakında böyle laflar ederse şaşırmamak lazım.
Reklamverenlerin internet ve mobil mecralara ayırdığı bütçeler arttıkça reyting, tiraj ve gelirlerindeki düşüş trendi giderek belirginleşen gazete ve televizyonlar, ‘çareyi’ internetin olumsuz yönlerini öne çıkaran haberler yapmakta buluyorlar galiba. ¨Facebook Cinayeti¨ ya da ¨Sanal Tuzak¨ gibi interneti olayın aracı değil de odağı olarak konumlayan manşetler sayesinde internet için ‘genç kuşağın uzak tutulması gereken bir bataklık’ şeklinde bir kamuoyu algısı oluşuyorsa, bunda geleneksel medyanın büyük payı var. Sanki cinayetler Facebook üzerinde işleniyor ya da tuzaklar gerçek dünyada değil de sadece sanal dünyada kuruluyor. Amaç, sadece kötüleme olduğundan ortada ne bir çözüm önerisi var ne de internetin olumlu yönlerini gösterme çabası. Halbuki ne kadar kötülenirse kötülensin, insanların internetten vazgeçebilecekleri zamanları geçtik artık. Peki gazete ve TVler yakın gelecekte ağırlıkla varlıklarını sürdürecekleri bu mecrayı bu kadar olumsuzlamakla bindikleri dalı kesmiyorlar mı? Ne gam, nasıl olsa vizyonları tepedeki yöneticilerinin kariyer ömrüyle sınırlı! Diğerleri mi? Banu Güven, Can Dündar, vb. durumdaki birçok medya ‘yıldızı’ interneti işsiz kaldıklarında geçici bir süre için varlıklarını sürdürecekleri bir yer olarak görüyorlar. Çok eleştirmeme karşın başta Cüneyt Özdemir olmak üzere bu mecranın ruhunu algılayan bir kaç kişi dışında geleneksel medyadaki herkesin arzusu, kendi meslek yaşamları boyunca ‘mevcut düzenin bozulmadan gitmesi’ yönünde. Twitter’da yüzbini aşkın takipçisi ile adeta başlıbaşına bir gazete tirajı yakalayan Ece Temelkuran bile sosyal medyayı ‘ergen muhabbetlerinin yapıldığı yer’ olarak tanımladıktan sonra varın gerisini siz düşünün. Aslında Yeni Medya, özellikle yayıncılıktan farklı işlerle uğraştıkları işler yüzünden eleştirilen medya patronları için fırsatların dolu. Üretilen içeriğin çok fazla farklılaştırılmadan cep telefonu, bilgisayar gibi ekranların tümüne ışık hızıyla gönderilmesini ve milyonların dolaşımına açılmasını sağlayan bir ortam. Geleneksel medyanın bu noktada bir türlü aklının kesmediği husus, buradan nasıl para kazanılacağı. Tek bildikleri ve interneti kötülemek pahasına ısrar ettikleri model ise, ürettikleri içeriği satmak ve reklamdan para kazanmak. Oysa internette, özellikle sosyal medya üzerinde bambaşka bir medya kimliği şekillenmekte. İnsanların etkileşimde bulunabilecekleri sanal meydanlarda bir araya gelme arzusundalar artık. Bu bakımdan üretilen bir içeriğin tek başına okunması, dinlemesi ya da izlenmesi eski önemini yitirmekte. Üretilen içerik ücretsiz ve serbestçe paylaşılabilmeli ve bu sanal meydanlarda binler, onbinler hatta milyonların gündemine girebilmeli. Bu ortamlarda içerik paylaşımının ötesinde müzik de dinlenebiliyor, oyun da oynanabiliyor. Kısacası sanal bir dünya artık bu tip noktalar. Yeni Medyada halihazırda geliştirilen iş modellerinde bu tip sanal paylaşım noktaları aynı zamanda birer reklam mecrası hatta reklamın ötesinde paylaşımlara uygun temalarda ürün ve hizmetlerin satıldığı sanal mağazalar olarak konumlanıyor. Sosyal Alışveriş adı verilen bu yeni kavramda, arkadaş paylaşımı ve önerisi ana motivatör. Bu sanal ortamın Facebook Credits gibi sanal para birimleri bile oluşmaya başladı. Bu noktadan itibaren artık sadece yayıncılık mecrasından değil yayıncılığı da içine alan bir sosyal bilgi ve eğlence platformundan söz etmek daha anlamlı. ‘Facebook varken böyle bir platform kurulabilir mi?’ endişesindeki geleneksel medya erbabına öncelikle internette Sanalika ve Mynet sözcüklerini aratmalarını ya da çocuklarına bu iki sözcüğü sormalarını öneririm! Sonuçta Yeni Medya, içinde yayıncılık, oyun, müzik, sinema, alışveriş gibi bileşenleri olan bir sosyal platform olma yolunda. Eski patronların kafasındaki ise 'baki kalan bu kubbede bir hoş sada'!Hayata ‘reset’ atmak
Bilgi, iletişim ve medyanın bombardımanı altında 1 yıl çalıştıktan sonra tatilde nasıl dinlenmeli?
Medya, reklam, telekom, enerji, vb. sektördeki çoğu çalışan ve yönetici yaz aylarında ortak bir kaderi paylaşır; Kendi arzuları ya da aile, sevgili ve arkadaş baskısıyla yapılan bir Güney ‘tatili’. İşyerindeki yoğunluk nedeniyle zaten zar zor yaratılan 1-2 haftalık bu kısa zaman boyunca otelden yemeğe sıcak havalardan gürültüye türlü türlü sorunlarla boğuşulur, birlikte gelinen kişilerle sorunlar yaşanır, vs., vs.
Böylece tatil bitip eve dönüldüğünde yeni iş sezonuna yorgun bir vücut ve yıpranmış bir zihinle başlanır. Oysa tatilin amacı, 1 yıl boyunca maruz kalınan bilgi, iletişim ve medya bombardımanından kendimizi biraz olsun uzak tutmak, iş ortamının 1 yıllık yoğunluğunun ve yorgunluğunun ardından fiziksel ve zihinsel olarak biraz gevşemek değil midir? Çoğumuz bunu yapmadığımız gibi e-posta, telefon ve hatta sosyal medya iletişimini de kesemeyerek ev ve iş ortamlarımızı adeta tatile taşıyoruz. Bu sürekli bağlı kalma (connected) ve dinlenememe durumunun ilerleyen yıllarda sağlık sorunlarına yol açtığı da bir gerçek!
Kuşkusuz bendeniz de bu kısır döngünün istisnası değilim ancak bu yıl ilk defa sevgili dostum ve Bloomberg Business Week Türkiye yazarı Mithat Bereket’in sayesinde bu akışa DUR diyebildim. Herkes giderken Mersin’e biz gittik tam tersine ve tuttuk Bulgaristan’ın dağlık ve ormanlık Velingrad şehrinin yolunu. Balkanların kaplıca merkezi olarak bilinen bu şirin, küçük ve serin beldesine gidişimizdeki amaç, güney sahillerinde bir türlü sağlayamadığımız zihinsel sükuneti yakalayabilmek ve bunun da ötesinde kimi mesleki rahatsızlara karşı koruyucu bir direnç geliştirebilmekti.
Peki amacımıza ulaşabildik mi? Bazı küçük sorunlar dışında evet. Bir defa konakladığımız bölge dağların eteklerinde ve Temmuz ayında bile çok sıcak değil. İnsanlar İstanbul’da pişerlerken biz orada zaman zaman yağan yağmurun toprakla buluşmasının kokusunu doya doya çektik içimize. Bunun dışında etrafta tanıdık bildik hiç kimse yok. Dolayısıyla memleketin bilindik tatil yerlerindeki gibi sık sık tanıdıklara rastlayıp oradan oraya sürüklenebileceğiniz ve tatile çıkış amacınızdan sapabileceğiniz kaotik bir ortam da oluşmuyor. Bir de kaldığımız Park Olymp Oteli’nde belli başlı yerler haricinde internet bağlantısı yoktu. Cep telefonundan internet ve konuşma da çok pahalı olduğu için iletişimimiz bir anda sınırlandı. Buna Türk TV ve gazeleterinin buralarda hiç varlığının olmamasını da eklerseniz alın size tam bir geleneksel ve yeni medya detoxu!
İletişim kanallarınızın tıkanması size başınızı ekrandan kaldırıp biraz etrafa bakma ve düşünme olanağı tanıyor. Kafanız işe güce, eşe dosta tanıdığa takılı kalmadan yeşillikleri farkediyor ve beyninize giden oksijeni hissediyorsunuz. Bu berraklaşma sürecinde zihninizde yeni fikirlere de yer açılıyor. Hani o yoğun iş ortamında bir türlü üretmeye olanak bulamadığınız yeni projeler bir bir sökün ediyor dimağınıza.
Bunun ötesinde, bu tip kaplıca tesislerinde kilo, bel ve boyun fıtığı gibi Yeni Medya meslek rahatsızlıklarına karşı uygulanan sağlık programları da etkili. Biz tesise ilk vardığımızda uzman bir doktor tarafından tepeden tırnağa muayene edildik. Daha önceden yaptırıp getirdiğimiz detaylı check-up verileri ışığında diyet ve spor programlarımız oluşturuldu ve bu süreçte nelere dikkat etmemiz gerektiği bize ayrıntılı biçimde anlatıldı.
Ancak yurt dışında bu tip yerlere gittiğinizde en büyük sorun, yabancı dil. Biz Bulgarca bilmiyorduk ama Allahtan otelde çat pat ingilizce bilen personel ve şans eseri türkçe bilen insanlar vardı. Böyle bir seyahate gideceklerin bu konuyu önceden çözüme kavuşturması şart.
Sonuçta gayet sağlıklı geçen bir tatil oldu ve kafalar sıfırlanmış hatta yeni projelerle dolmuş biçimde memlekete döndük. Senede 1 kere de olsa hayata ’reset’ atılmalı!
Cep telefonu amaç değil araç
